Buğday fiyatı ne kadar olacak? Dünya muharriri Mine Ataman hesapladı

Mine Ataman

Fao, Şubat Tahıl Arz ve Talep Raporunda, 796 milyon ton olmasını öngördüğü 2025 dünya buğday üretimi kestirimini Nisan ayında 7,1 milyon ton artırarak 803,1 milyon ton olarak revize etti. Revize Avustralya ve Kazakistan’daki, buğday üretiminin artmasından kaynaklı. 2024/2025 dünya tahıl kullanımı Mart ayına nazaran 1,3 milyon ton artarak 2,868 milyon ton gerçekleşti. 2025 tahıl stoğunun açılış düzeylerinin altına düşerek 873,3 milyon ton olması öngörülüyor.

Buğday tüketimi durağan

FAO’nun 2025 global buğday üretimine ait iddiası 2024 ile birebir düzeylerde. Kuzey ülkelerdeki buğday üretimi şartları sabit, AB’nin toplam üretiminin yüzde 12 artışla 135,5 milyon ton olması tarafında. Rusya’daki düşük nem ve azalan ekim alanları, Ukrayna’nın savaş tesiriyle daha az üretim yapma ihtimali, ABD’de düşük randıman üzere nedenlerden dolayı 2025’de toplam buğday üretiminin bir evvelki yılla benzeri ölçüde geçekleşmesi bekleniyor. Kanada’da ekimler Mayıs’ta yapılıyor, Hindistan’da devlet teşviklerinin uygun olması sayesinde üretimin 2025’de 115,4 milyon tona ulaşacağı istikametinde. ABD’nin buğday üretiminin 52,5 milyon ton, Kanada’da 35 milyon ton, Rusya’da yüzde 2’lik düşüşle 80 milyon ton olması öngörülüyor.

Büyük alıcılar daha az buğday alacak

Çin nisanda ABD’den buğday ithalatını 3,5 milyon tona kadar düşürdü, global piyasalar nasıl karşılık verecek. 2024de Çin ABD’den 13,6 milyon ton buğday ithal etmişti, bu yıl 10 milyon ton daha az ithal etmesi bekleniyor. ABD Tarım Bakanlığı’na nazaran “buğday ticareti evvelki yıla nazaran yüzde 9 küçülecek, Çin ve Pakistan üzere büyük alıcılar ithalatı azalttı, bu ülkelerin üretimi artıyor, ticaret azalıyor.”

Buğday ticareti düşüyor

ABD’nin buğday ihracatının 26,5 milyon tona, Ukrayna’nın 18,6 milyon tona düşeceği beklenirken Rusya’nın ihracatının da 55 milyon tondan 44 milyon tona düşmesi bekleniyor. 2015’den bu yana en düşük buğday stoğuna karşın depolarda hala 260,7 milyon ton stok var. Şu anda 195 milyon ton olan global buğday ticaretinin bir evvelki döneme nazaran yüzde 7,2 daralması öngörülüyor.

Tahılların besindeki tesiri düşüyor

Değişen beslenme alışkanlıkları, protein üretimindeki gelişmeler besinin birtakım olan tahıllara olan ilginin azalmasına neden oluyor. Buğday, mısır, arpa, pirinç üzere tahıllardaki toplam ticaretin yüzde 7 düşmesi bekleniyor. Çin’in 2025’de yüzde 65 daha az mısır ithal etmesi öngörülüyor.

Buğday fiyatı gergin

Uluslararası piyasalar Trump’ın başa geldiği tarihten beri düşüşte, Mayıs teslimatlı Paris vadeli süreçler piyasasında buğday 242 Avro iken Mart’ta 225,50 Avro’ya düştü. Trump’ın vergi savaşı tahıl ticaretini de etkiliyor, Çin ABD’den buğday ve mısıra yüzde 15, soya, et ve süt eserlerine yüzde 10 gümrük vergisi getirdi. Rus ihracat limanlarındaki fiyat artışları zayıf talep nedeniyle süreksiz olarak durdu.

ABD: Buğday fiyatı düşecek

ABD Tarım Bakanlığı 2025 buğday rekolte varsayımını 3,4 milyon ton artışla 797,2 milyon ton olarak açıklarken fiyatının da düşeceğini öngörüyor. ABD Tarım Bakanlığı, Avustralya’nın buğday üretim rekoltesini 2,1 milyon ton artışla 34,1 milyon tona, Arjantin’inkini 18,5 milyon ton, Ukrayna’nın buğday rekoltesini de 23,4 milyon ton olarak açıkladı. AB’nin buğday ihracatının yüzde 30 düşerek 27 milyon ton olması bekleniyor. Nedeni, Fransa’daki zayıf hasat.

Kuraklık buğday fiyatlarını ticaret savaşlarından çok etkiliyor

Küresel kıymetli buğday üretim alanları uzun müddetli kuraklık devirleri yaşarken iklim simülasyonlarında âlâ haberler yok. Tüm bunlar buğday fiyatında üst taraflı baskı uyguluyor. Batı Avrupa buğdayı rekabetçi fiyatlandırması sayesinde dünya piyasalarında cazip hale geliyor. Rusya’nın üretimi düşüyor, fiyatı arıyor, misal biçimde Ukrayna fiyatıyla Fransa’nın buğday fiyatı çok yakın. Rusya 30 Nisan itibariyle buğday ihracatına ton başına 19,32 dolar vergi getirdi. Rus buğdayı 248 Dolardan süreç görüyor.

Kuraklık buğday rekoltesini düşürüyor

FAO’ya nazaran Yakın Doğu Asya’da yağış eksikliği nedeniyle hem İran hem de Türkiye’de üretim düşük olacak. Sulamanın olmadığı Kuzey Afrika’da kuraklık nedeniyle üretim 5 yıllık ortalamadan düşük olacak, Cezayir ve Fas’ta üretim azalırken Hükümet dayanakları sayesinde Mısır’da üretimin artacağı öngörülüyor. Arjantin’de randımanda çok az düşüşe karşın rekoltenin artması mümkün. Çin’de son beş yılın üstünde 140 milyon tonluk bir üretim bekleniyor.

Temkinli FAO sayılarına rağmen Memleketler arası Tahıl Konseyi’nin (IGC) nisan ayı Tahıl Piyasa Raporuna nazaran, 2025/26 döneminde tahıl üretiminde rekorlar yaşanacak lakin stoklar son 12 yılın en düşük ölçülerini görecek. 2025/26 döneminde tüm dünyada toplam 2 milyar 303 milyon ton tahıl üretilmesi öngörülüyor. Yıllık 70 milyon tonluk bir artış demek. Toplam tüketim iddiası ise 2 milyar 328 milyon tona çekildi.

IGC, 2025 global buğday rekoltesini 806 milyon ton olarak güncellerken buğday ticaretinin 201 milyon olmasını öngörüyor. Tüketime ait azalan talebe karşın kapanış stokları 580 milyon tona çıkarıldı. Tahıl ticareti varsayımı ise 418 milyon ton olarak açıklandı.

Un ihracatçısı 2024 kaybını telafi edebilecek mi?

Finansmana erişim zorluğu nedeniyle un sanayicisi stok yapamıyor, 2024’de 350 milyon dolarlık un ihracatı kaybı var. Buğday fiyatı yüksek açıklanırsa endüstrici ithal etmek zorunda kalacak, buğday alım yükü TMO’ya baskı yaratacak. Fiyat düşük açıklanırsa çiftçi sorun yaşayacak. Bu yılın buğday fiyatı taban fiyat artı pirim olarak belirlenip TMO’nun zati yüksek olan stoğuna baskı yapması önlenmiş olacak. Endüstrici uygun fiyattan çiftçiden buğday alabilecek. Primin ne kadar olacağı iktisat idaresinin vereceği sayıya bağlı. 19 milyon ton olması beklenen buğdaya kilo başı 1 TL pirim verilse karşılığı yaklaşık 20 milyar demek. Global buğday fiyatları şimdilik düşüşte, Türkiye’nin hakikat fiyat belirlemesi gerçek bir mühendislik gerektiyor. Gelecekte seçim olmaması muhtemelen buğdaya yüzde 30-35 seviyesinde bir karlılıkla fiyat verileceği tarafında beklentileri destekliyor.

Zirai don yaşayan çiftçiye buğday dopingi

Yılın bu vakitleri buğdayın fiyatı/rekoltesi/çiftçinin çıkarı, ekmeğe artırım gelecek mi üzere klasik soruların gündeme geldiği vakitler. Memleket donu, seli, kuraklığı, bolluğu, rahmeti gördü de bu yıl ki kadar büyük bir zirai donu çok az gördü. Şu ana kadar kriz Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından gayet iyi yürütüldü, devamında tarlaları/ağaçları gelecek yıla hazırlamak hem çiftçinin hem de ona finansman takviyesi sağlayacak kural koyucuların misyonu. Ziraî Üretimde Planlı periyotla birlikte mısır ekim alanları azalırken, buğday artıyor. Randıman hala Türkiye’nin en büyük kozu olabilir, alınacak çok yol var.

Rusya: Buğdaydan kar etmiyoruz fiyatı artıracağız

Geçtiğimiz yıl Şikago Borsa’sında buğdayın tonu 238 dolardan süreç gördü, Rusya 205 dolara kadar buğday sattı. Rus yetkililer Rus buğdayının “düşük fiyatlı” algısının değişeceğini artık ucuza buğday satmayacaklarını söylüyor. Rusya 2022’de 157,6 milyon ton buğday üretmişti, 2024’de 128,8 milyon tona düştü. Rusya Sanayi Ve Ticaret Odası Tarım Komitesi Başkanı Petr Çekmarev, “2025 buğday üretimi 120 milyon tonun altına düşebilir” derken Rusya Tahıl birliği 125 milyon ton, FAO, 80 milyon ton olarak açıklıyor. Zayıf karlılık Rus buğdayının en büyük sorunu, devlet yetkilileri, “2024’de tahıl üretiminden hiçbir kar elde edemedik, çiftçiler eskisi üzere tahıl üretmek istemiyor” diyerek fiyatı yükseltmek istiyor, karı artırmanın yollarını arıyor. Çiftçiler daha az eser kullanıyor, randıman düşüyor, çağdaş tarım makinaları satışı azalıyor. Rusya’nın buğdaydaki altın çağı bitebilir mi? Çekmarev’e nazaran 2025’de Rusya’da 70 bin adet daha az gübre satıldı.

Buğdayın spekülatif maliyeti

Fiyat ve maliyet spekülasyona açık kısım. Resmi kurumlar genelde çiftçi kaidelerinde maliyet hesabı açıklıyor. TMO’nun maliyet hesabı, “tüm yurttan gelen çeşitli kurallardaki buğday maliyetlerini Cihanbeyli’deki 400 dönümlük deneme yerinde yapılan sulu ve kuru tarım üretimleriyle test ediliyor.”

Mühendisin baktığı tarla ile çiftçinin tarlasındaki buğdayın maliyeti tıpkı olur mu?

Mühendis eliyle bakılan tarladaki verimli buğdayın maliyetiyle ortalama Türk çiftçisinin “çiftçi kurallarında ürettiği” buğday maliyeti elbette çok farklı olacak. Türkiye Ziraat Odaları Birliği 2024’de 1 kilo buğdayın maliyetini 10 lira 87 kuruş olarak açıklamıştı. Üzerine yalnızca yüzde 37’lik ÜFE farkı bile koysan 2025 yılı buğday maliyeti 15 TL’yi geçer. Kaldı ki 2024 buğday taban fiyatı zati 11 TL. Buğdayın onlarca maliyet hesabı var gayeye nazaran metot seçmek hür olsa da açıklanacak taban fiyatını tesirler mi o meçhul. Beyaz sert ekmeklik buğdayının kilosu TMO’da 12 TL’den satılırken TURİB’de 11,50’den süreç görüyor. Türkiye fiyatları hala global fiyatlardan yüksek. Frankfurt School Kıdemli tarım ekonomisti İbrahim Oğuz’a nazaran buğdayın maliyeti ortalama 10.06 TL.

Zirai dondan etkilenen eserlere müspet fiyat

Geçtiğimiz yıl “çiftçiyi üzmeyecek, tüketiciyi de yormayacak buğday fiyat iddiamı “12’yi görmez 10,30 TL’nin de altına düşmez” diyerek açıklamış, buğday fiyatının dayanaklarla 11 TL olarak açıklanmasıyla seçim sonuçlarını bilen araştırma şirketi edasıyla rahat bir nefes almıştım.

Ekmek sıkıntısı memleket meselesi

Tarım ekosistemindeki rekolte fiyat açıklama ritüelinin en şanslısı ve lobisi en güçlü olanı buğday. Birinci çay açıklansa da ekmeğin en değerli girdisi olan buğdayın fiyatı tüm memleketi ilgilendiriyor. Geçtiğimiz yıllarda iktisat idaresinin kemer sıkma siyasetleriyle belirlenen ziraî emtia fiyatları “depremden, EYT’den ziyadesiyle etkilenirken bu yıl gündemde zirai don var. Meyvecilik yapanların yüzde 60’ı buğday da üretiyor. Bu durumda meyvecilikteki ziyan buğdaya verilecek güzel fiyatla çiftçinin geliri görece de olsa iyileştirilebilir.

Buğday fiyatını çiftçiler etkileyebilir mi?

Böyle bir ortamda buğdayın fiyatı, 13.50 TL’nin altına düşmez 14.50 TL’nin üzerini görmez. Mümkün 13,00 TL fiyat açıklanır 1,50 TL’de pirim belirlenir. Yozgat’taki çiftçinin yürüyüşü, zirai donun çiftçideki ruhsal tesiri, düşen çiftçi gelirleri karşısında bu fiyata karşı çiftçi reaksiyonlarının caydırıcı bir tesiri, fiyatı değiştirmeye gücü kâfi mi? Sorunun yanıtı en yakın seçimin fazlaca uzakta olmasından ötürü pek mümkün gözükmüyor. Şayet çiftçinin borcu daha az olsaydı çiftçilerin bir kısmı ekmeme iradesini kullanır ziraî emtialarla ilgili fiyata tesirini ortaya koyardı.